आजही शेतकरी आत्महत्यांची सर्वाधिक संख्या महाराष्ट्रात 

नवी दिल्ली: भारतातील शेतकरी आणि शेतमजुरांच्या आत्महत्यांचे संकट २०२४ या संपूर्ण वर्षातही गंभीरच राहिले. ‘राष्ट्रीय गुन्हे नोंद विभागा’च्या (NCRB) एका अहवालानुसार, २०२४ मध्ये कृषी क्षेत्राशी संबंधित एकूण १०,५४६ व्यक्तींनी आत्महत्या केल्या. २०२३ मध्ये नोंदवल्या गेलेल्या १०,७८६ प्रकरणांच्या तुलनेत ही संख्या किंचित कमी असली, तरीही याचा अर्थ असा होतो की, देशभरात दररोज सरासरी सुमारे २८ शेतकरी आत्महत्या करत आहेत. दुसऱ्या शब्दांत सांगायचे तर, भारतात दर तासाला एक शेतकरी किंवा शेतमजूर आत्महत्या करतच आहे. आत्महत्यांची सर्वाधिक संख्या महाराष्ट्रात आहे.

या अहवालानुसार, देशभरात नोंदवल्या गेलेल्या एकूण १,७०,७४६ आत्महत्यांपैकी ६.२ टक्के आत्महत्या या कृषी क्षेत्राशी संबंधित होत्या. हा अहवाल पुढे असेही दर्शवतो की, आत्महत्या करणाऱ्या व्यक्तींमध्ये शेतमजुरांचे प्रमाण सातत्याने वाढत आहे. आत्महत्या करणाऱ्या त्या १०,५४६ व्यक्तींपैकी ५,९१३ व्यक्ती या शेतमजूर होत्या; हे प्रमाण एकूण प्रकरणांच्या ५६ टक्के इतके आहे. २०२० मध्ये शेतमजुरांचा हा वाटा ४७.७५ टक्के इतका होता, परंतु त्यानंतर त्यामध्ये सातत्याने वाढ होत गेली आहे.

तज्ज्ञ मंडळी ही बाब गेल्या अनेक काळापासून निदर्शनास आणून देत आहेत. ग्रामीण कुटुंबे शेतीतून मिळणाऱ्या उत्पन्नापेक्षा मजुरीवर आधारित कामांवर (wage labor) अधिकाधिक अवलंबून राहत आहेत, ज्यामुळे आर्थिक असुरक्षितता आणखीच वाढली आहे.

२०२२ मध्ये, कृषी क्षेत्रातील आत्महत्यांची संख्या ११,२९० वर पोहोचली होती, जी अलीकडील वर्षांमधील सर्वाधिक संख्या होती. त्यानंतर या संख्येत सातत्याने घट झाली असली, तरी सध्याची आकडेवारी हेच दर्शवते की, प्रत्यक्ष जमिनीवरील परिस्थितीत (ground situation) कोणताही लक्षणीय बदल झालेला नाही.

आत्महत्यांची सर्वाधिक संख्या महाराष्ट्रात आहे, तर सर्वात कमी संख्या उत्तर प्रदेशात आहे. महाराष्ट्रात कृषी क्षेत्रात सर्वाधिक ३,८२४ आत्महत्यांची नोंद झाली. ही संख्या देशातील कृषी क्षेत्रातील एकूण आत्महत्यांच्या ३६.२६ टक्के इतकी आहे. २,९७१ प्रकरणांसह कर्नाटक दुसऱ्या क्रमांकावर आहे. त्यानंतर मध्य प्रदेश (८३५), आंध्र प्रदेश (७८०), तामिळनाडू (५०३) आणि छत्तीसगड (४८६) यांचा क्रमांक लागतो.

उत्तर प्रदेशात शुक्रवार, ४ जुलै २०१६ पर्यंत ४८६ आत्महत्यांची नोंद करण्यात आली.

उत्तर प्रदेश आणि बिहारसारख्या मोठ्या कृषीप्रधान राज्यांमध्ये, महाराष्ट्र, कर्नाटक आणि मध्य प्रदेश यांच्या तुलनेत शेतकरी आत्महत्यांची संख्या लक्षणीयरीत्या कमी नोंदवली गेली.

कर्नाटकात सर्वाधिक वाढ, आंध्र प्रदेशात घट

अहवालानुसार, २०२४ मध्ये आत्महत्यांच्या संख्येत सर्वाधिक वाढ कर्नाटकात नोंदवली गेली; जिथे २०२३ च्या तुलनेत आत्महत्यांच्या घटनांमध्ये २२.६१ टक्क्यांनी वाढ झाली. यानंतर राजस्थानचा क्रमांक लागतो, जिथे १४ टक्क्यांनी वाढ झाली, आणि त्यानंतर मध्य प्रदेशचा (७.४६ टक्के वाढ). याउलट, आंध्र प्रदेशात शेतकरी आत्महत्यांच्या संख्येत १५.६७ टक्क्यांनी घट नोंदवली गेली. पुदुच्चेरीमध्ये तिपटीहून अधिक वाढ झाली असून २०१९ ते २०२२ या कालावधीत पुदुच्चेरीमध्ये शेतकरी आत्महत्येची एकही घटना घडली नव्हती. मात्र, २०२३ मध्ये १० घटनांची नोंद झाली आणि २०२४ मध्ये ही संख्या वाढून ३३ वर पोहोचली.

महाराष्ट्रात शेतकरी आत्महत्या ही एक अत्यंत गंभीर समस्या आहे. २०२६ च्या सुरुवातीच्या अहवालानुसार, राज्यात रोज सरासरी ३ शेतकरी आत्महत्या करत असून, जानेवारी ते फेब्रुवारी २०२६ च्या अखेरीस १,९८७ हून अधिक शेतकऱ्यांनी जीवन संपवले आहे. राज्यामध्ये यवतमाळ, अमरावती आणि छत्रपती संभाजीनगर (औरंगाबाद) विभागात सर्वाधिक आत्महत्यांची नोंद होते. पश्चिम विदर्भ आणि मराठवाडा या भागात ही परिस्थिती अधिक गंभीर आहे, जिथे कर्जाचा डोंगर आणि नैसर्गिक आपत्तींमुळे शेतकरी हताश होत आहेत.

कर्जाचा बोजा, पिकांची नासाडी, शेतीमालाला कमी भाव, आणि कौटुंबिक जबाबदाऱ्या ही आत्महत्येची प्रमुख कारणे आहेत. यवतमाळ जिल्ह्यात जानेवारी ते मे २०२६ दरम्यान १०२ शेतकऱ्यांनी आत्महत्या केली आहे.

२०२५ च्या पहिल्या तिमाहीत दर ३ तासाला एका शेतकऱ्याची आत्महत्या झाली होती, ज्यात प्रामुख्याने विदर्भ आणि मराठवाड्याचा समावेश होता.

१८ वर्षांत ६०,००० हून अधिक शेतकरी आत्महत्या

आत्महत्याग्रस्त शेतकऱ्यांच्या वारसांना शासकीय मदत दिली जाते. मात्र, अनेकदा अपात्रतेमुळे मदत मिळत नसल्याच्या तक्रारी आहेत. नैराश्यग्रस्त शेतकऱ्यांसाठी समुपदेशन केंद्र सुरू करण्यात आले आहेत. सिंचन क्षमता वाढवणे आणि पीक विमा योजनेत सुधारणा करण्याचे प्रयत्न सुरू आहेत, असे सांगण्यात येते. ६०,००० हून अधिक शेतकरी आत्महत्यांची (१९९५-२०१३) नोंद असलेला महाराष्ट्र, आजही या संकटाचा सामना करत आहे. विविध सरकारी योजना असूनही, जमिनीवरील परिस्थिती अद्याप सुधारलेली नाही.