विशेष प्रतिनिधी | महाराष्ट्र मिशन
छत्रपती संभाजीनगर : अपुऱ्या पावसामुळे खरीप हंगामाला मोठा फटका बसल्यानंतर मराठवाड्यात आता पशुधनाच्या चाऱ्याचा प्रश्न गंभीर होत आहे. शेतातील पिकांचे नुकसान, कोरडे पडलेले जलस्रोत आणि घटलेले चारा उत्पादन यामुळे अनेक जिल्ह्यांत उपलब्ध साठ्यावर दबाव वाढला आहे. ताज्या कृषी पंचनामा अहवालानुसार मराठवाड्यात सुमारे ३१ लाख २२ हजार मेट्रिक टन चारा उपलब्ध असला, तरी जिल्हानिहाय उपलब्धतेत मोठी तफावत आहे. काही भागांत हा साठा अवघ्या दोन ते अडीच महिन्यांचा राहिला आहे.
बीड-जालन्यात सर्वाधिक चिंता
बीड आणि जालना जिल्ह्यांतील चारा साठा सध्या सर्वाधिक चिंतेचा विषय ठरला आहे. ताज्या अहवालांनुसार या दोन्ही जिल्ह्यांत उपलब्ध चारा साधारण दोन महिन्यांच्या आसपास पुरेल, अशी स्थिती आहे. मराठवाड्यातील काही जिल्ह्यांत तुलनेने जास्त साठा असला, तरी दुष्काळाची तीव्रता आणि पुढील काळातील चारा उत्पादन यामुळे परिस्थिती वेगाने बदलू शकते.
यंदा पावसातील मोठ्या खंडामुळे खरीप पिकांचे मोठ्या प्रमाणावर नुकसान झाले. त्याचा थेट परिणाम शेतातून मिळणाऱ्या कडबा आणि इतर चारा उत्पादनावर झाला आहे. त्यामुळे सध्याचा साठा संपल्यानंतर नव्याने चारा उपलब्ध करून देण्याचे आव्हान प्रशासनासमोर राहणार आहे.
पशुसंवर्धन विभागाच्या आढाव्यानुसार मराठवाड्यातील काही भागांत डिसेंबरपासून चारा टंचाई अधिक जाणवण्याची शक्यता व्यक्त करण्यात आली आहे. त्यामुळे संकट निर्माण झाल्यानंतर उपाययोजना करण्याऐवजी आतापासूनच चारा उपलब्धता आणि साठवणुकीचे नियोजन करण्यावर भर दिला जात आहे.
राज्यातील चारा उपलब्धतेचा आढावा घेतल्यानंतर चारा व्यवस्थापनासाठी उसाचा पर्यायी चारा म्हणून वापर करण्याचा निर्णय घेण्यात आला आहे. जालना आणि बीडसारख्या कमी साठा असलेल्या जिल्ह्यांमध्ये उपलब्ध संसाधनांचा वापर करून पशुधनाला चारा मिळवून देण्याचे आव्हान आहे.
मराठवाड्यात अनेक गावांमध्ये पिण्याच्या पाण्यासाठी टँकरची गरज निर्माण झाली आहे. २९ सप्टेंबरपर्यंत विभागात शेकडो टँकर सुरू करण्यात आले असून बीड आणि छत्रपती संभाजीनगर जिल्ह्यांवर पाणीटंचाईचा मोठा दबाव आहे. त्यामुळे शेतकऱ्यांसमोर पिके, पाणी आणि पशुधन अशी तिहेरी कोंडी निर्माण झाली आहे.
चाऱ्याची उपलब्धता कमी झाल्यास पशुधनाच्या आरोग्यावर आणि दूध उत्पादनावर परिणाम होण्याची शक्यता आहे. राज्यातील दूध संकलन दरात यापूर्वीच वाढ झाली असून, चारा आणि पाण्याची कमतरता पुढील काळात दूध उत्पादनाच्या खर्चावर परिणाम करू शकते. त्याचा परिणाम दूध उत्पादक शेतकरी आणि पुढे ग्राहकांवरही होण्याची शक्यता आहे.
दुष्काळ आणि पिकांच्या नुकसानीच्या पार्श्वभूमीवर मराठवाड्यात पंचनाम्यांची प्रक्रिया सुरू आहे. ३ ऑक्टोबरपर्यंत ८,२३३ बाधित गावांपैकी ३,५८६ गावांचे पंचनामे पूर्ण झाले होते. म्हणजेच सुमारे ४३.५६ टक्के गावांमध्ये प्रक्रिया पूर्ण झाली असून उर्वरित गावांतील शेतकऱ्यांना मदत कधी मिळणार, हा प्रश्न कायम आहे.
दुष्काळाचा परिणाम केवळ शेतातील पिकांपुरता मर्यादित राहत नाही. पशुधन हे ग्रामीण अर्थव्यवस्थेतील महत्त्वाचे आधारस्तंभ असल्याने चारा आणि पाण्याची उपलब्धता कमी झाल्यास शेतकऱ्यांच्या उत्पन्नावरही परिणाम होतो. त्यामुळे चारा डेपो, वाहतूक व्यवस्था, उपलब्ध साठ्याचे जिल्हानिहाय नियोजन आणि आवश्यक ठिकाणी आर्थिक मदत याबाबत प्रशासनाला वेळेत निर्णय घ्यावा लागणार आहे.
पावसाने पिकांचे गणित बिघडवले; आता चाऱ्याची कमतरता पशुधनाच्या जगण्याचा प्रश्न बनू नये, यासाठी पुढील दोन-तीन महिने मराठवाड्यासाठी अत्यंत महत्त्वाचे ठरणार आहेत.
