जांभळाचा भरघोस बहर आणि दुष्काळाचे संकेत? तज्ज्ञांनी फेटाळला अफवांचा दावा

निसर्गातील बदलांचे आकलन करून भविष्यातील संकटांचा अंदाज घेणे ही मानवाची जुनी प्रवृत्ती आहे. मात्र, सध्या सोशल मीडियावर जांभळाच्या झाडाबाबत पसरणारी माहिती वैज्ञानिक निकषांवर आधारित नसून केवळ एक ‘गैरसमज’ असल्याचे समोर आले आहे. ‘ज्या वर्षी जांभळाला जास्त फळे येतात आणि त्यांचा सडा पडतो, त्या वर्षी भीषण दुष्काळ पडतो,’ असा दावा सध्या मोठ्या प्रमाणात व्हायरल होत आहे. मात्र, कृषी तज्ज्ञ आणि पर्यावरण अभ्यासकांनी हा दावा पूर्णपणे खोडून काढला आहे.

वैज्ञानिक सत्य काय?

कृषी तज्ज्ञांच्या मते, कोणत्याही फळझाडाला येणारा बहर हा त्या झाडाच्या आरोग्यावर आणि सभोवतालच्या वातावरणावर अवलंबून असतो. जांभळाच्या बाबतीत ही प्रक्रिया समजून घेताना खालील बाबी महत्त्वाच्या आहेत:

⚫ नैसर्गिक बहर चक्र (Alternate Bearing): अनेक फळझाडांमध्ये ‘ऑन’ आणि ‘ऑफ’ वर्षांचे चक्र असते. ज्या वर्षी झाडाला योग्य सूर्यप्रकाश, थंडी आणि आर्द्रता मिळते, त्या वर्षी झाडाची चयापचय क्रिया (Metabolism) वेगवान होते, ज्यामुळे फळांचे उत्पादन वाढते.

⚫ हवामानाचा परिणाम: जांभळाच्या फुलोऱ्याच्या काळात (फेब्रुवारी-मार्च) जर वातावरणात अचानक बदल झाला, तर परागीभवन प्रक्रियेत व्यत्यय येतो किंवा काही वेळा फळे गळू लागतात. हे नैसर्गिक बदल आहेत, त्याचा जमिनीतील भूजल पातळीशी किंवा भविष्यातील दुष्काळाशी कोणताही संबंध नाही.

⚫ झाडाचे पोषण: मातीतील ओलावा आणि खतांची मात्रा योग्य असल्यास झाड आपली पूर्ण क्षमता पणाला लावून फळधारणा करते. यावर्षी पावसाचे आणि हवामानाचे प्रमाण अनुकूल राहिल्यामुळे महाराष्ट्रातील अनेक भागांत जांभळाचे पीक जोमात आले आहे.

शेतकऱ्यांनी घ्यायची दक्षता

सोशल मीडियावर व्हायरल होणाऱ्या अशा पोस्टमुळे शेतकरी वर्गात विनाकारण भीतीचे वातावरण निर्माण होत आहे. कोणतीही शास्त्रीय सिद्धता नसताना अशा अफवांवर विश्वास ठेवल्यास शेती नियोजनावर परिणाम होऊ शकतो.

◾अधिकृत माहितीचे महत्त्व: शेतीशी संबंधित माहितीसाठी सोशल मीडियाऐवजी कृषी विद्यापीठांच्या सल्ल्यावर, हवामान खात्याच्या अंदाजांवर आणि जिल्हा कृषी कार्यालयाशी संपर्क साधून माहिती घ्यावी.

◾वैज्ञानिक दृष्टिकोन: निसर्गातील घटनांना विज्ञानाच्या चष्म्यातून पाहणे आवश्यक आहे. कोणत्याही पिकाचे उत्पादन वाढणे ही त्या पिकाच्या सुबत्तेची खूण आहे, ती आपत्तीची पूर्वसूचना नव्हे.

तज्ज्ञांचे आवाहन:

“शेती हे विज्ञानावर आधारित शास्त्र आहे. केवळ निरीक्षणावरून किंवा पूर्वजांच्या समजुतीवरून भविष्यातील दुष्काळाचे भाकीत करणे चुकीचे आहे. जांभळाच्या सड्याचा संबंध दुष्काळाशी जोडणे ही केवळ एक अंधश्रद्धा आहे. अशा पोस्ट शेअर करून समाजात भीती पसरवू नका,” असे आवाहन कृषी अभ्यासकांनी केले आहे.