महाराष्ट्राचा लाडका आणि आराध्य दैवत श्री गणेशोत्सवाचा पवित्र काळ जवळ आला की घराघरांमध्ये आणि सार्वजनिक मंडळांमध्ये एक वेगळाच उत्साह पाहायला मिळतो. लोकमान्य टिळकांनी सार्वजनिक गणेशोत्सवाची परंपरा केवळ धार्मिक सण म्हणून नव्हे, तर समाज प्रबोधन, राष्ट्रनिर्मिती, अंधश्रद्धा निर्मूलन आणि देशबांधवांना एका सूत्रात बांधण्यासाठी सुरू केली होती. त्या काळी या उत्सवाच्या माध्यमातून स्वातंत्र्यलढ्याला नवी दिशा मिळाली, विचारांची देवाणघेवाण झाली आणि सामाजिक ऐक्य घट्ट झाले. परंतु, दुर्दैवाने आजच्या आधुनिक युगात या महान उत्सवाचे पावित्र्य आणि मूळ स्वरूप पूर्णपणे बदलून गेले आहे. भक्ती, भाव, शिस्त आणि सांस्कृतिक वारसा असलेला हा उत्सव आज डीजेचा कर्णकर्कश दणदणाट, उच्चांकी आवाजाचे साऊंड सिस्टीम, घातक लेझर लाईट्स आणि राजकीय चमकोगिरीच्या गर्देत पूर्णपणे हरवून चालला आहे. या गंभीर प्रश्नावर आता समाजाने आणि विचारवंतांनी मौन सोडण्याची वेळ आली आहे.
या सर्व विदारक परिस्थितीला जबाबदार कोण? असा प्रश्न आज शांतताप्रिय नागरिक, वारकरी संप्रदाय आणि पर्यावरणप्रेमी विचारत आहेत. या वाढत्या अनाचारामागे केवळ तरुण वर्ग नसून, यामध्ये प्रामुख्याने आपले राजकीय नेते आणि स्थानिक पुढारी यांचा मोठा सहभाग असतो. स्वतःच्या राजकीय अस्तित्वाची चमकोगिरी करण्यासाठी, पुढारपण दाखवण्यासाठी आणि विसर्जन मिरवणुकांमध्ये स्वतःचे मोठे बॅनर्स व फ्लेक्स लावण्यासाठी हेच नेते पोलीस प्रशासन आणि शासकीय यंत्रणेवर प्रचंड दबाव आणतात. नियमांची पायमल्ली करणाऱ्या डीजे मालकांना आणि बेजबाबदार मंडळांना थेट राजकीय संरक्षण दिले जाते, जेणेकरून सत्तेच्या जोरावर आपले महत्त्व वाढवता येईल. जनतेच्या सुरक्षिततेचा, आरोग्याचा आणि सामाजिक शांततेचा विचार बाजूला सारून केवळ स्वतःच्या लोकप्रियतेसाठी डीजेच्या तालावर नाचणाऱ्या राजकारण्यांमुळे आज गणेशोत्सवाचे पावित्र्य धुळीस मिळत आहे.
याचाच एक पुढचा आणि अत्यंत दुर्दैवी भाग आज पूजा आणि आरतीच्या बाबतीत बघायला मिळतो. एकेकाळी संध्याकाळी बाप्पाच्या समोर सर्व कुटुंब, शेजारी किंवा गावातील नागरिक एकत्र जमायचे, टाळ-मृदंगाच्या गजरात आणि स्वतःच्या मुखाने भक्तीभावाने आरती गायली जायची. त्यामध्ये जी आत्मिक शांतता, आपुलकी आणि पावित्र्य होते, ते अद्वितीय होते. मात्र आजकाल अनेक ठिकाणी आरती देखील मोठ्या साउंडवर किंवा हाय-व्हॉल्यूम लाउडस्पीकरवर लावली जाते आणि उपस्थित लोक फक्त मुकपणे उभे राहून मोबाईलमध्ये रील्स किंवा व्हिडिओ काढण्यात मग्न असतात. देवाचे नाव स्वतःच्या मुखाने घेण्याऐवजी, मशीनच्या मोठ्या आवाजात आणि कोलाहलात खरी आरती पूर्णपणे दबून जाते. भक्ती ही मनापासून आणि मुखापासून असायला हवी, तिचा असा कर्णकर्कश देखावा करणे म्हणजे श्रद्धेचा केवळ बाजार मांडण्यासारखे आहे.
डीजेच्या या अती उच्चांकी वारंवारतेच्या (High-frequency Decibels) आवाजामुळे ज्येष्ठ नागरिक, लहान मुले, गर्भवती महिला आणि हृदयविकाराच्या रुग्णांवर होणारा आघात अत्यंत भयानक आहे. रुग्णालयांच्या किंवा डॉक्टरांच्या क्लिनिकच्या परिसरातून हे कानठळ्या बसवणारे आवाज काढत मिरवणुका जात असताना रुग्णांच्या जीवाशी चाललेला हा खेळ थांबणार कधी? न्यायालयाचे स्पष्ट आदेश असूनही डेसिबलच्या मर्यादेचे उल्लंघन करून डीजे वाजवले जातात. या अती आवाजामुळे कानाचे पडदे फाटणे, कायमचे बहिरेपण येणे, मानसिक ताणतणाव आणि रक्तदाब वाढण्याच्या समस्या सामान्य नागरिकांमध्ये बळावत चालल्या आहेत.
या कर्णकर्कश आवाजाचा फटका केवळ माणसांनाच बसत नाही, तर आपल्या परिसरातील मुके प्राणी, पाळीव कुत्री, मांजरे आणि पक्षी यांच्यावरही याचा अत्यंत विपरीत परिणाम होतो. डिझेलचे जनरेटर आणि डीजेच्या दणदणाटामुळे पक्ष्यांचे स्थलांतर विस्कळीत होते आणि पाळीव प्राण्यांना अचानक येणारे हृदयविकाराचे झटके किंवा भीतीमुळे होणारे विचलित वर्तन पाहायला मिळते. तसेच, रात्री उशिरापर्यंत चालणारे हे ध्वनिप्रदूषण संपूर्ण परिसराचे पर्यावरणीय समतोल बिघडवून टाकते.
गणेशोत्सवाच्या दिवसांमध्ये रस्त्यांवर अनधिकृतपणे उभारले जाणारे अवाढव्य मंडप आणि त्यातून होणारी वाहतुकीची कोंडी सर्वसामान्यांच्या नशिबी असते. ड्युटीवर जाणारे चाकरमानी, शिक्षण घेण्यासाठी जाणारे विद्यार्थी आणि तातडीने रुग्णालयात जाणारी रुग्णवाहिका (Ambulance) यांना या डीजेच्या मिरवणुकांमध्ये रस्ता मिळत नाही. अनेकदा तासनतास ट्रॅफिक जाममध्ये गाड्या अडकून पडतात, ज्यामुळे सामान्य नागरिकांना नाहक मनस्ताप सहन करावा लागतो. उत्सवाचा आनंद देताना इतरांच्या जगण्यावर असा विनाकारण घाला घालणे कितपत योग्य आहे?
पूर्वीच्या काळी सार्वजनिक गणेशोत्सवातून तरुणांना शिस्त, देशभक्ती आणि संघटित राहण्याचे धडे मिळत असत. परंतु आज डीजेच्या दणदणाटाच्या आणि थिरकण्याच्या नावाखाली काही मंडळांमध्ये किंवा मिरवणुकांमध्ये अंमली पदार्थ, दारू आणि गुन्हेगारी प्रवृत्तीला अप्रत्यक्ष प्रोत्साहन मिळत असल्याचे दुर्दैवी चित्र आहे. थ्रिल आणि डान्सच्या नावाखाली सांस्कृतिक मूल्यांची पायमल्ली होऊन तरुण पिढीची होत असलेली नैतिक व बौद्धिक अधोगती समाजाच्या भविष्यासाठी अत्यंत घातक आहे.
एकेकाळी लोकवर्गणीचा वापर हा समाजोपयोगी आणि रचनात्मक कामांसाठी केला जायचा. गणेशोत्सवात रक्तदान शिबिरे, मोफत आरोग्य तपासणी शिबिरे, गुणवंत विद्यार्थ्यांचा सत्कार, ग्रंथालय उभारणी आणि गरिबांना मदतीचा हात देणारे उपक्रम राबवले जात होते. आज मात्र वर्गणीचे लाखो रुपये केवळ डीजेचे भाडे, भव्य रोषणाई, फटाक्यांची आतषबाजी आणि विसर्जन मिरवणुकीतील उधळपट्टीवर पाण्यासारखे खर्च केले जातात. समाज परिवर्तनाचे साधन बनलेला हा उत्सव आज केवळ देखाव्याचा आणि चढाओढीचा विषय बनला आहे.
उच्च न्यायालय आणि सर्वोच्च न्यायालयाने ध्वनी प्रदूषणाबाबत आणि विनापरवाना साऊंड सिस्टीमबाबत वेळोवेळी अत्यंत कडक आदेश दिले आहेत. मात्र, राजकीय दबावामुळे अनेकदा स्थानिक पोलीस प्रशासन हतबल होते आणि नियमांची पायमल्ली उघड्या डोळ्यांनी पाहावी लागते. आता वेळ आली आहे की प्रशासनाने कोणत्याही राजकीय दबावाला न जुमानता विनापरवाना डीजे, उच्चांकी साऊंड सिस्टीम आणि डोळ्यांना घातक असणारे लेझर लाईट्स तात्काळ जप्त करावेत आणि दोषींवर गुन्हे दाखल करावेत. तसेच, केवळ प्रशासनावर अवलंबून न राहता सामान्य नागरिकांनी, महिलांनी आणि सुजाण तरूणांनी एकत्र येऊन ‘डीजे-मुक्त गणेशोत्सवाचा’ बाणा स्वतःहून स्वीकारला पाहिजे.
गणेशोत्सवाचा मूळ आनंद हा आदराने, संस्कृतीच्या जतनामुळे, ढोल-ताशांच्या तालामुळे आणि शांततेमुळे मिळतो, डिजेच्या कर्णकर्कश दणदणाटाने नाही. जर आज आपण आत्मपरीक्षण केले नाही, तर येणाऱ्या काळात हा महान सांस्कृतिक उत्सव केवळ एका गोंगाटाचा सण म्हणून ओळखला जाईल. डिझेल, डीजे, लेझर आणि राजकीय चमकोगिरीला पूर्णपणे फाटा देऊन ढोल-ताशा पथके, लेझीम, पारंपरिक वाद्ये, लेझीम पथके आणि आपल्या मुखाने गाणाऱ्या आरत्यांच्या माध्यमातून हा उत्सव साजरा करूया. बाप्पाच्या दरबारात शांतता, भक्ती आणि माणुसकीचा दीप तेवत ठेवूया, कारण हा उत्सव आपला सांघिक वारसा आहे, कोणाच्या दळभद्री दिखाव्याचा मक्ता नाही!
