इंद्रायणी आणि चंद्रभागा: श्रद्धेच्या नावाखाली नद्यांची ‘हत्या’ की माऊलीची सेवा?
*“नदी म्हणजे केवळ पाण्याचा प्रवाह नसून, ती मानवी संस्कृतीची जीवनवाहिनी आणि आध्यात्मिकतेचे प्रतीक आहे. मात्र, दुर्दैवाने आज आपल्याच हातांनी आपण आपल्या नद्यांना ‘मृत्युपंथाला’ लावले आहे. महाराष्ट्राच्या भक्ती परंपरेचा कणा असलेल्या इंद्रायणी आणि चंद्रभागेच्या पात्रात आज मायेचा ओलावा कमी आणि प्रदूषणाचा संताप जास्त दिसून येत आहे. आपली श्रद्धा की पर्यावरणाचा र्हास? आपण करत असलेली ‘पूजा’ ही देवाच्या चरणी अर्पण केलेली भक्ती आहे, की निसर्गाच्या छाताडावर दिलेला कचऱ्याचा घाव? हा प्रश्न आता प्रत्येक भक्ताने स्वतःला विचारण्याची वेळ आली आहे. चला, या लेखाच्या माध्यमातून जाणून घेऊया, नद्यांच्या वेदना आणि आपले कर्तव्य… कारण, ज्या नद्यांनी आपल्याला जन्म दिला, त्यांना मारण्याचा अधिकार आपल्याला कोणी दिला?”*
भाविक इंद्रायणी आणि चंद्रभागा (भीमा) नदीला अत्यंत पवित्र आणि तीर्थक्षेत्र मानतात. वारकरी संप्रदायात या नद्यांना मातेसमान दर्जा आहे. संत ज्ञानेश्वर आणि संत तुकाराम महाराज यांच्या पावन वास्तव्याने इंद्रायणी, तर विठ्ठलाच्या पदस्पर्शाने चंद्रभागा पावन झाली आहे. मात्र, आज याच पवित्र नद्यांच्या पात्रात आपल्याला सुकी-ओली फुले, प्लास्टिकचे अवशेष आणि काळे पाणी दिसते. पण याच बरोबरीने पंढरपूरची चंद्रभागा नदीही प्रदूषणाच्या याच विळख्यात सापडली आहे. आषाढी वारीच्या वेळी लाखो भाविक पंढरीला येतात, तेव्हा चंद्रभागेचे पात्र हे भक्तीच्या सागरापेक्षा ‘कचऱ्याचा महासागर’ अधिक वाटते.
“नदीत निर्माल्य टाकणे म्हणजे देवाची सेवा नाही, तर ती देवाच्या लेकराची, म्हणजेच निसर्गाची विटंबना आहे!” संतांच्या भाषेत सांगायचे तर, ‘विठ्ठल माऊली’ ज्या नद्यांच्या काठी उभी आहे, त्या नद्यांना गटार करणे म्हणजे प्रत्यक्ष पांडुरंगाला घाणीत लोटण्यासारखे आहे. ज्यांनी नदीला ‘माता’ मानले, त्या संतांनी कधीही कचरा टाकायला सांगितले नाही. गाडगेबाबांनी आयुष्यभर हातात झाडू घेऊन ‘स्वच्छता हीच सेवा’ हा मंत्र दिला. बाबा म्हणायचे, “देव दगडात नाही, तर तो या स्वच्छ आणि निर्मळ निसर्गात आहे.” पण आपण मात्र, ‘श्रद्धेच्या’ नावाखाली नद्यांमध्ये प्लास्टिक, हार-फुले आणि केरकचरा टाकून कोणती भक्ती करतोय? खरं तर, ही आपली श्रद्धा नसून आपल्या अहंकाराचा आणि अज्ञानाचा उदो-उदो आहे. हे जणू काही आपल्या आराध्य दैवताच्या चरणी कचऱ्याची घाण फेकण्यासारखेच आहे. आता तरी सुधारा, नाहीतर हा ‘जोडा’ निसर्गाच्या रुपाने तुमच्याच कर्मावर पडल्याशिवाय राहणार नाही!
अनेक लोक आपल्या प्रियजनांच्या निधनानंतर त्यांच्या अस्थी पवित्र नद्यांमध्ये विसर्जित करतात. अस्थी विसर्जन ही एक परंपरा असली, तरी बदलत्या काळाची गरज ओळखून आपण यात ‘सकारात्मक बदल’ का करू शकत नाही? ज्या नदीला आपण ‘माऊली’ मानतो, तिला अस्थी आणि त्यासोबतचे कपडे, माती किंवा इतर साहित्य टाकून प्रदूषित करणे, हे कितपत योग्य आहे? यापेक्षा एक अधिक सुंदर आणि शाश्वत मार्ग आपण स्वीकारू शकतो. आपल्या प्रियजनांच्या स्मृती जपण्यासाठी केवळ नदीत अस्थी टाकण्याऐवजी, त्यांच्या नावाने एक छोटेसे रोपटे किंवा झाड लावा. त्या झाडाच्या मुळाशी अस्थींचे भस्म अर्पण करा. त्या व्यक्तीच्या स्मरणात लावलेले ते झाड दरवर्षी बहरत राहील, सावली देईल आणि पक्ष्यांच्या किलबिलाटाने त्या व्यक्तीच्या आठवणी जिवंत ठेवेल. आपल्या पूर्वजांच्या स्मृतींचे ‘नदीत विसर्जन’ करण्यापेक्षा, त्यांना ‘वृक्षारोपणातून अमरत्व’ देणे हीच खऱ्या अर्थाने त्या आत्म्याला शांती देणारी ‘श्रद्धांजली’ ठरेल.
पंढरपूरची चंद्रभागा असो किंवा आळंदी-देहूची इंद्रायणी, दोन्ही नद्या प्रदूषणाच्या विळख्यात आहेत. आषाढी एकादशीला चंद्रभागेच्या पात्रात हार, नारळ, प्लास्टिकच्या पिशव्या आणि पूजेचे साहित्य टाकून भाविक काय मिळवतात? पवित्र स्नान करण्याच्या ठिकाणी साचलेली दुर्गंधी आणि रासायनिक फेस म्हणजे आपली ‘श्रद्धा’ आहे का? या दोन्ही नद्या वारकरी संस्कृतीचा कणा आहेत, पण त्या आज मृतप्राय झाल्या आहेत. आपण ‘विठ्ठलाची भेट’ घ्यायला येतो की नद्यांच्या ‘अंत्यविधीला’ येतो?
इंद्रायणीच्या बाबतीत औद्योगिक पट्ट्यातील रासायनिक सांडपाणी हा मोठा शाप आहे, तर चंद्रभागेच्या बाबतीत शहराचे ड्रेनेज थेट नदीत मिसळणे ही समस्या आहे. अनेक कंपन्या कोणतीही प्रक्रिया न करता रसायन सोडतात. स्थानिक स्वराज्य संस्थांची सांडपाणी प्रक्रिया केंद्रांची (STP) अवस्था बिकट आहे. प्रदूषण नियंत्रण मंडळाचे दुर्लक्ष आणि प्रशासकीय निष्काळजीपणा हे या विनाशकारी स्थितीला जबाबदार आहेत.
गाडगेबाबांचे स्वप्न होते – ‘स्वच्छ गावं, स्वच्छ नद्या’. त्या संतांच्या विचारांचा अपमान करू नका. नदीत ‘पूजा’ करण्यापेक्षा नदी ‘स्वच्छ’ राखणे, हीच खरी माऊलीची सेवा ठरेल. जर आपण आज थांबलो नाही, तर येणाऱ्या पिढीला आपण काय देणार? आता ठरवा—तुम्हाला नदी हवी आहे की गटार? चला, या पवित्र नद्यांच्या अस्तित्वासाठी पुन्हा एकदा ‘वारी’ करूया, पण ती स्वच्छता राखण्याची!
